november 2010 – st. caecilia – muziek en depressie

Ds. Wim Jansen
Caecilia
… Muziek heeft heel veel te maken met wat je niet ziet, maar voelt.
Daarom heeft muziek ook veel te maken met God….
…Het is opvallend dat in het Nieuwe Testament, dus ook in de verhalen van Jezus, nauwelijks over muziek verteld wordt. Het enkele fragment dat daarover wel gaat lezen we nu….


Voor de kinderen: Muziek…
Ik laat jullie verschillende muziek horen en dan mag je zeggen wat voor gevoel je erbij krijgt. Daarbij mag je kiezen tussen drie stemmingen: vrolijk, droevig en rustig.
Kloostermuziek
Opzij – Herman van Veen
Arvo Pärt
Amélie
Clocks – Coldplay

Muziek heeft heel veel te maken met wat je niet ziet, maar voelt.
Daarom heeft muziek ook veel te maken met God.
In het verhaal van vandaag horen we bijvoorbeeld dat muziek helpt tegen sombere gevoelens.
Voor jullie naar de nevendienst gaan zingen we ook een liedje over muziek dat jullie vast wel kennen:
Wij hebben op de fluit gespeeld.

Voor de lezing:

We vallen midden in het verhaal van koning Saul die last heeft van boze en sombere stemmingen. Koning Saul laat David komen, zodat die met citerspel zijn zwaarmoedige buien kan verlichten.

Lezing: I Samuel 16:23
Het is opvallend dat in het Nieuwe Testament, dus ook in de verhalen van Jezus, nauwelijks over muziek verteld wordt. Het enkele fragment dat daarover wel gaat lezen we nu.
Lucas 7:31,32
Korte uitleg:
De Bijbelverteller interpreteert Sauls sombere buien als afkomstig van God en duidt ze als: de kwade geest van God. Die duiding van Sauls depressie als afkomstig van God mogen we dus in z’n tijd en context zien. Ziekte werd over het algemeen toegeschreven aan God.
Het grappige van dit verhaal is overigens dat we horen hoe de muziek machtiger lijkt te zijn dan God. Het snarenspel van David verdrijft die kwade geest van God.

In de Lucaslezing wordt muziek opgevoerd als beeld van Jezus’ werk, waar mensen echter onbewogen onder blijven. Op slot zitten in jezelf, niet in beweging komen, dus ook een soort depressie – daarover gaat het in dat fragment.

Muziek en depressie – dat is het thema.

Er is ook een patroonheilige van de muziek, en haar dag valt in november: Caecilia. U zult het herkennen want zo heten veel fanfares. Eigenlijk is zij patrones van het orgel….
De legende wil ik u ook nog even kort vertellen:
Caecilia werd in de 3e eeuw geboren in een voorname Romeinse familie. Vanwege haar vroege keuze voor het christelijk geloof werd ze ter dood veroordeeld. De terechtstelling vond plaats in een kokend bad, waarin men haar wilde laten stikken. Maar de hete dampen deerden haar niet. Daarna moest ze worden onthoofd, maar dat lukte pas na drie dagen. Al die tijd bleef ze God lof zingen. Vandaar… patrones van de muziek in donkere tijden.
In de meditatie ga ik uit van de genezende werking van muziek – die ik Caecilia noem. En ik ga in gesprek met die neerslachtigheid van Saul, die we bijna allemaal wel kennen en waar veel mensen vooral in november zo’n last van hebben. Die sombere stemming spreek ik aan met de woorden van Antonius:
Mijn donkere broeder.

Meditatie

Lieve mensen,
dat is het liedje:
Ik zag Caecilia komen, al in een zomernacht…
Maar het is geen zomernacht.
Het is november:
“Het regent en het is november – dichtte Bloem.
… Altijd november, altijd regen,
altijd dit lege hart, altijd.”
Geen vrolijkerd, Bloem…
Maar soms herkennen we het.
Dan slaat de treurnis toe.
Een gevoel van malaise.
Het komt ergens vandaan, maar waarvandaan?
Het is vaak onbestemd, iets van gemis, een zeurende pijn.
Het is je donkere broeder.
En het ergste wat je kunt doen is hem ontkennen.
Hem overschreeuwen, wegdrukken…
Niet doen.

Zelfs God is wel eens depressief.
Kijk maar naar het verhaal.
Er lekt een kwade geest uit God
en die druppel valt precies op Saul.
Arme Saul, hij heeft het verbruid.
God is zo verschrikkelijk teleurgesteld in Saul.
Saul heeft hem gekwetst.
En God sombert daarover, maalt,
wil niets meer met hem te maken hebben.
Regelmatig heeft ook God last van zijn donkere broeder:
Gekwetste liefde.
Ontken hem niet, die donkere broeder.
Laat hem maar komen.
Roep hem op met muziek die bij je stemming past.
Laat Caecilia komen met gepaste muziek.
Dat is het begin van genezing.
Zie je donkere broeder in de ogen.
Hij heeft je iets te zeggen.
Waarom zit je mij zo op mijn nek, donkere broeder.
Heb jij me iets te vertellen uit mijn diepte –
die diepte waar jij vandaan komt?
Jij vertelt me misschien dat ik een verdriet niet heb verwerkt…
Of dat ik veel onzekerder ben dan ik mijn voordoe…
Dat iets uit mijn jeugd mij blijft achtervolgen…
Dat ik in een nieuwe fase van mijn leven ben
waarin ik dingen los moet laten…
Dat ik bang ben, bang voor de wereld,
bang voor de mensen, bang voor het grote leven,
bang voor de dood…
Wat heb jij me te vertellen, donkere broeder?

Dat ik los ben van mijn ankers…?
Dat ik te weinig puur uit liefde leef…?
Dat ik teveel van mezelf vraag,
teveel mezelf uitput,
in plaats van te zoeken naar de bron
en te putten uit die bron…?
Dat ik leeg ben omdat het nooit stil in mij is…?
Dat er iets stuk is tussen God en mij – zoals bij Saul…?
Wat heb jij me te vertellen, donkere broeder?

Nee, ik druk je niet weg.
Ik kijk je recht in de ogen en ik wil van je leren.
Met mijn muziek roep ik je op.
Laat Caecilia komen met haar melodieën van genezing,
zoals David de zieke geest van Saul verlichtte…

Ook Jezus is wel eens depressief.
Weinig muziek in het Nieuwe Testament,
en toch, in de naam Jezus hoor je goddelijke muziek,
en zijn woorden klinken als muziek in de oren.
Maar Jezus ziet dat mensen onbewogen blijven onder die woorden,
dat ze amorf zijn, afgestompt,
dat hun leven geen feest van liefde is,
maar een chronische depressie,
dat ze geen dansende derwisjen zijn,
maar zombies.
Wij hebben op de fluit gespeeld, maar jij stond aan de kant.
En dat maakt ook Jezus zelf depressief.
Onze kilheid is Jezus’ donkere broeder.

Laat Caecilia komen om ook Jezus te verlichten,
te verlichten met misschien wel de mooiste muziek:
de stilte…
Alle muziek is gebaseerd op de stilte.
Stilte is de adem van muziek.
Of, zoals Anselm Grün het andersom zegt:
“Muziek maakt stilte hoorbaar
en eeuwigheid ervaarbaar.”
Het is verstillende muziek die David speelt:
tokkelen op de citer.
Het is de stilte die ons bewust maakt van het zombiebestaan,
dat zoveel mensen leiden.
Het is de stilte waarin wij zonder vrees
onze eigen donkere broeder in de ogen kunnen zien
en luisteren naar wat hij ons te zeggen heeft.

Het is de stilte
waarin de stem van God hoorbaar wordt.
Het is de stilte
die geneest van donkere gedachten en gevoelens.
Het is de stilte
waarin liefde wordt geboren.
Amen.

7 november 2010, liturgie dienst van Woord en Tafel (Brouwershaven)

Welkom en mededelingen
Intochtpsalm: Psalm 150:1
We zijn stil voor het heilige…
Bemoediging: Onze hulp in de naam van de Eeuwige, die hemel en aarde gemaakt heeft. / Groet: De vrede van Christus met u allen, amen.
Zingen: Gez. 463:4
Gebed (drie in een, met korte stiltes)
Voor de kinderen: Muziek…
Zingen: Wij hebben op de fluit gespeeld (Alles wordt nieuw, zie bijlage – na het zingen gaan de kinderen naar de nevendienst.
Lezingen: I Samuel 16:23, Lucas 7:31,32
Korte uitleg tekst, Caecilia, William Cowper
Zingen: Gez. 448:1
Meditatie
Stilte
Zingen: Gez. 448:2,3,4
Collecte
Voorbeden
Tafelgebed: Het geheim van brood en wijn (zie boekje)
Lofprijzing: Laudate Dominum, Taizé (zie bijlage,1 allen, 2 v, 3 m, 4 allen)
Dankgebed
Slotlied: Psalm 150:2
De zegen van St. Patrick (naar Willem van St. Thierry):

De Liefde zij voor u, om u de juiste weg te wijzen.

De Liefde zij achter u om u in de armen te sluiten

en om u te beschermen tegen gevaar.

De Liefde zij onder u om u op te vangen

wanneer u dreigt te vallen.

De Liefde zij in u om u te troosten als u verdriet hebt.

Zij omgeve u als een beschermende muur

wanneer anderen over u heen vallen.

De Liefde zij boven u om u te zegenen.

Zo zegene u de Eeuwige,

vandaag, morgen en in eeuwigheid.

Amen

Drempelgebed

Gij, hoe wij U ook aanspreken,

altijd doen wij U tekort,

en noemen hooguit één aspect.

In deze donkere weken zeggen wij: licht –

en wij bidden U:

Verlicht onze gedachten en gevoelens,

in de stilte…

Amen.

Kyriëgebed

Gij, hoe wij U ook aanspreken,

altijd is het mensentaal.

In deze kille wereld zeggen wij: barmhartige –

en wij bidden U:

Ontferm U over ons,

in de stilte

Zo bidden wij U: Heer, ontferm U… (zie bijlage)

Amen.

Gebed bij de opening van de Schriften

Gij, hoe wij U ook aanspreken,

altijd is het als tastend in den blinde.

Uit het verlangen van ons hart zeggen wij: Liefde –

en wij bidden U:

Kom met uw Geest,

in onze stilte…

Amen

Voorbeden
Gij, bron van stilte en muziek,
in U mag alles klinken:
de hoogste vreugde en het diepste verdriet.
Wij zeggen uit in dit gebed wat ons op het hart ligt
en laten het daar,
in uw stilte.
Wij noemen in onze voorbeden:

De aanslagen, de terreur, de blinde haat op zoveel plaatsen in de wereld
Het geweld van de grillige natuur, de slachtoffers
Onze samenleving, de verharding, de agressie, de problemen in de zorg
Alle zieken, rouwende mensen uit onze gemeenschap, eenzamen, allen die misschien om andere redenen een moeilijke tijd doormaken
Ons eigen leven, onze geliefden, in de stilte…

Zo geven wij uit handen wat ons bezighoudt en verontrust. We leggen het in uw handen, in vertrouwen, zoals Jezus deed, die ons leerde te bidden: Onze Vader…
Amen